Russian (CIS)English (United Kingdom)
History
ШАРҚНИНГ УЧ ИЛМИЙ МАКТАБИ PDF Print E-mail
Written by Нўъмон Маҳмудов   
Saturday, 24 April 2010 14:35
There are no translations available.

Аниқ фанлар соҳасида Ўрта Осиё олимлари  IХ-ХVIII асрларда ўзининг кўпдан-кўп илмий асарлари  билан, айниқса  астрономия  ва риёзиётда, буюк янгиликлар киритдилар. Тўққиз аср давомида Шарқ мамлакатларида, шу жумладан,  Ўрта Осиёда ҳам, улуғ маданий шаҳарлар вужудга келди, бу шаҳарларда илмий мактаблар ва аниқ фанларни ҳисоблаш марказлари ташкил этилди. Улар ичидан фаолиятининг асосий йўналиши астрономик тадқиқотлар бўлган уч илмий мактабда вужудга келган кашфиётлар эътиборга лойиқдир.
          Биринчи илмий мактаб   ХIII асрда Жанубий Озарбойжоннинг пойтахти Мароға шаҳрида ташкил қилинди. Мактабнинг илмий раҳбари Носириддин Тусий эди. Унинг илтимосига кўра, 1259 йили Хулогухон расадхона қурдирди. Чунки хон бундан ўз манфаатини ҳам кўзлаган эди, яъни турли ҳарбий юришлар ва бошқа маъмурий тадбирларни амалга оширадиган омадли кунларни аниқлаш ва бундай кунларни олдиндан билдирадиган жадвал-гороскоп тузиб беришларини у олимлардан талаб қилган эди. Бундай жадвалларни тузиш эса маълум астрономик кузатишларни тақозо  қиларди.
Last Updated on Saturday, 24 April 2010 15:14
Read more...
 
Миноралар - маърифат ва тарих маёқлари PDF Print E-mail
Written by Бехруз Маруфи   
Saturday, 09 January 2010 10:21
There are no translations available.

      Минора - Шарқнинг гўзали, виқор-ғурур ва тарихимиз зарварағидир. Ушбу сўзни тилга олишимиз билан салобат тўкиб ётган осори атиқаларимиз кўз ўнгимизга келади.  Минг йиллардирким миноралар нафақат олиму фузало, муҳандису меъмор, балки оддий халқнинг диққат марказидадир. Ислом дунёсида миноралар битмас туганмас маъно ва моҳият касб этади. Кўплар уни алифга, баъзилар виқор ва умрбоқийликка, нозик таъбли шоирларимиз сарв қоматга ўхшатишади. Шундай бўлсада, биз сайтимиз саҳифаларида минорлар тарихи ва бугуни тўғрисида тўхталиб ўтмоқчи бўлдик.
      Миноранинг икки хислати: биринчидан тарихан улар маёқ вазифазини ўтаган. Қадимда  қоронғу тушгач шаҳарга келувчи мусофирларга йўл кўрсатган ва иккинчидан муаззиннинг азонини ҳамма мусулмонлар  эшитилиши учун минбар сифатида хизмат қилган. Минора сўзи асли арабчадан олинган бўлиб, таржимаси маёқдир. Шарқ мамлакатларида улар ислом архитектурасининг ажралмас қисми сифатида қабул қилинган бўлиб, улар уч турга бўлинади: доирашакл, тўртбурчак ва кўпқиррали.  Миноралар асосан масжид ва мадраса биноларига яқин жойда алоҳида ёки бино композициясига туташган ҳолда барпо этилган.  Қадимий даврларда минораларга чиқиш зинапоялари асосан ташқи қисмдан жойлаштирилган бўлса, кечроқ минораларда зинапоялар ички қисмдан, спирал шаклида ишланган. Миноралар азосан пишиқ ғишт, сирланган кошин, муқарнас (тепа қисми) билан безанган.
Дунёга машҳур бўлган миноралар сирасига Бухорои Шарифнинг Минори Калони (1127 й.), Ҳиндустондаги Манори Қутб (1193 й.), Туркиянинг Анталия шаҳрида жойлашган Ёвли минораси (1373 й.),   Туркманистондаги  Қутлуғ Темур минораси (1321-26 йй.) ва бошқани тилга олишади.
Ўзбекистон ҳудудидаги минораларга тўхталадиган бўлсак Самарқанд, Бухоро, Хива, Шаҳрисабз, Қўқанд ва бошқа шаҳарлардаги минораларисиз маданий-меъморий ёдгорликларни тасаввур ҳам қилиб бўлмайди.
Уларнинг ҳаммаси битмас туганмас чирой ва жозиба бериш билан бирга, бой мерос ва тарихимиз ҳамдир. Бухорои шарифдаги машҳур миноралар тўғрисида сузлайдиган бўлсак, унда бутун дунёга донғи кетган  Минори Калон, Вобкент минораси, Жарқўрғон минорасини, Хивадаги Калта минор, Ислом Хужа минори, Жума масжиди минораси, Саид Шоликорбой минораси, Полвон қори минораси, Тўра Мурод Тўра минораси, Абдал бобо ва Бекажон Бека миноралари такрорланмас меъморий  осори атиқалар сирасига киритилган. Ўрта Осиё  ҳудудида, ҳозирда Туркманистонда жойлашган Қутлуғ Темур (1321-26) минораси энг баланд миноралардан (62м) ҳисобланади.
Самарқанд миноралари бошқа меъморий обидалардан кескин фарқ қилиб, асосан бино композицияси билан туташиб кетган. Бу соҳада олиб борилган илмий тадқиқотлар натижасида улардаги ёзув тасниф этилди.
1-surat.jpgРегистон ансамбли ёдгорликлари мажмуасидаги Улуғбек мадрасаси миноралари ўзига хос тарихга эгадир. 1918 йил Улуғбек мадрасаси  шимолий-шарқий қисмидаги минора  оға бошлади. Унинг оғиши кун сайин кўпайиб борарди. Иш шу даражага етдики, минора асосий ўқидан 1,8 метрга оғиб, қулаб кетиш хавфи туғилди. Миноранининг оғишини тўхтатиш учун минора айланасига тахта билан ўраб олиниб, 36 тонналик темир 24 та сим (трос) билан  ерга қозиқ қоқилиб боғлаб  қўйилди. Натижада миноранинг оғиши тўхтади. Минорани  ўз  ҳолатига келтиришнинг икки йўли бор эди. Рус инженерии Б.Н.Костальский  минорани бузиб қайтадан тиклашни таклиф этган бўлса, Самарқанд вилояти архитектори М.Ф.Мауэр бундай йўл уни йўқотиш билан баробар дея, буткул зид чиқди ва у минорани улкан домкратлар орқали қайта жойига тиклаш таклифини киритди. Икки таклиф ва қарама-қаршилик кўп йиллар давом этди, лекин шундай бўлсада, мутахассис олимлар М.Ф.Мауэр томонидан берилган таклифни қўллаб қувватлашди. (1-сурат). Ушбу воқеалар шоҳиди бўлмиш, машҳур самарқандлик шоир ва тарихчи  Қўқанбой Абдухолиқзода ўз қитъасида шундай хотираларини келтиради:   
   Минори кўҳбунёде зи бунёдаш шуда вайрон, вале то остона,
   Зи жо бархосту бар жой биншаст ба як тиргак ба ду се фона…
Таржимаси: (Улуғбек мадрасаси) Баланд тоғдай минора остонаси (таги)га қадар вайрона ҳолатга келди, лекин у ўз жойидан  узилиб, бир икки тиргак билан ўз жойига ростлаб қўйилди…
Бу воқеа ўша даврда катта шов-шувга  сабаб бўлган. Шундай қилиб, бу иш 1932 йилнинг 7 январда бошланиб, 11 январ куни якунига етказилди. 1960 йилларга келиб, Улуғбек мадрасаси иккинчи жанубий-шарқий қисмидаги минораси ҳам оға бошлади. Моҳир муҳандис Ю.М.Гендел томонидан ишлаб чиқилган лойиҳа асосида кучли гидравлик домкратлар ёрдамида у ўз жойига (1962 й.) тиклаб қўйилди. 
Юқорида таъмир тарихи айтилган бўлса, қуйида  Улуғбек ва Регистоннинг 10 минорасидан ҳозирга қадар сақланган 6 минорасида нималар ёзилгани кўпчилик билмайди.2-surat.jpg
Улуғбек мадрасаси минорида юқори қисмида Қуръони Каримнинг «Ғофир» сураси  64-ояти келтирилган. (2 сурат)    

اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ  
 
Аллоҳ сизлар учун Ерни қароргоҳ, осмонни том қилиб қўйган ва сизларга сурат (шакл) бериб, суратларингизни гўзал қилган ҳамда сизларни пок нарсалардан ризқлантирган зотдир. Мана шу Аллоҳ – Парвардигорингиздир. Бас, (барча) оламларнинг Парвардигори бўлмиш Аллоҳ баракотлидир.
Пастки катта куфий езувида
 
    البـقـَاءُ  لَلـَّهِ

Боқийлик  Аллоҳга хосдир.
Унинг ўрта қисмида куфий услубда

 لا اِلـَهَ اِلاَّ هُوَ الـْقـّيُّومُ
 
Илоҳ йўқ, магар ҳар бир нарсани қоим қилувчи (Аллоҳ)нинг ўзигина бор.
Ёзуви такроран сабт этилган.
Миноранинг пастки қисмида эса

قـَاَلَ  رَسُولُ  اللهِ  صَلـَّي  اللهُ  عَلـَيْهِ  وَ سَلـَّمَ
الدُّنـْيَا سَاعَةٌ فـَجْعَلـْهَا طـَاعَةً

Пайғамбар алайҳиссалом айтдилар: Дунё ўзи бир лаҳзадир, уни тоат билан ўтказгин.
 Улуғбек мадрасаси иккинчи минорасида ҳам юқоридаги езувлар такрорланиб келади
Шердор мадрасаси минорасида жозибадор муқарнасидан кейин Қуръони Каримнинг Ғофир сураси  64 ояти келтирилади.  (3-сурат)
3-surat.jpg
  اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ  
 
Аллоҳ сизлар учун Ерни қароргоҳ, осмонни том қилиб қўйган ва сизларга сурат (шакл) бериб, суратларингизни гўзал қилган ҳамда сизларни пок нарсалардан ризқлантирган зотдир. Мана шу Аллоҳ – Парвардигорингиздир. Бас, (барча) оламларнинг Парвардигори бўлмиш Аллоҳ баракотлидир.
Пастки катта куфий езувида

البـقـَاءُ  لَلـَّهِ
 
Боқийлик  Аллоҳга хосдир.
Унинг ўрта қисмида куфий услубда

     لا اِلـَهَ اِلاَّ هُوَ الـْقـّيُّومُ

Илоҳ йўқ, магар ҳар бир нарсани қоим қилувчи (Аллоҳ)нинг ўзигина бор.
Ёзуви такроран сабт этилган.
Миноранинг пастки қисмида эса 

قـَاَلَ  رَسُولُ  اللهِ  صَلـَّي  اللهُ  عَلـَيْهِ  وَ سَلـَّمَ
الدُّنـْيَا سَاعَةٌ فـَجْعَلـْهَا طـَاعَةً
 
Пайғамбар алайҳиссалом айтдилар: Дунё ўзи бир лаҳзадир, уни тоат билан ўтказгин.
Шердор мадрасаси   иккинчи минорасида ҳам юқоридаги езувлар такрорланиб келади.
1399-1404 йилларда соҳибқирон Амир Темур томонидан барпо этилган Амир Темур Жомеъ масжиди Ўрта Осие заминида яратилган улкан меъморий обидалар сирасига кирарди. Унинг тўрт томонида  тўртта минора қад ростлаган ҳолда, масжиднинг икки улкан ташқи ва ички равоқларида ҳам тўрт минораси бор. Самарқанднинг кўҳна мавзеларидан бири бўлмиш Яккаминор гузари, бевосита ушбу обида билан боғлиқдир, зеро замона мурури билан масжид гумбазларидан фақат биттасигина сақланган. Ушбу минора гузар ҳудудида жойлашганлиги  сабабли  Яккаминор (битта минор) номини олган. Қисман иттифоқ даврида ва асосан Мустақиллик йилларида  ушбу минорларнинг ҳаммаси 4-surat.jpgрисоладагидек қайтадан барқарор этилган. Ундаги ёзувлар ҳам ўқиб ўзбек тилига таржима қилинди.        (4 сурат)
 Миноранинг юқори қисмига кўк деворга дастлаб куфий хатида:

الملك لله البقاء لله الشكر لله العظمة لله
 
Барча мулк Аллоҳникидир, боқийдик Аллоҳга хос, шукр Аллоҳгадир, улуғлик Аллоҳга хос.
Сулс хатида эса Ғофир сурасининг 64-ояти ёзилган.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ
 
Меҳрибон ва раҳимли Аллоҳ номи билан (бошлайман)
  Аллоҳ сизлар учун Ерни қароргоҳ, осмонни том қилиб қўйган ва сизларга сурат(шакл) бериб, суратларингизни гўзал қилган ҳамда сизларни пок нарсалардан ризқлантирган зотдир. Мана шу Аллоҳ – Парвардигорингиздир. Бас, (барча) оламларнинг Парвардигори бўлмиш Аллоҳ баракотлидир.
Катта ҳажимда куфий хатида эса:
Эй Султон
 يا سلطان
деб ёзилган.
Темур ва темурийлар даврига оид Самарқандда сақланган яна бир минора бу Гўри Амир мақбарасида жойлашган бўлиб, Мустақиллик йилларида миноралар тўлиқ таъмирланиб, уларга иккинчи ҳаёт бахшида этилди. Унинг ёзувларига эътибор берадиган бўлсак, миноранинг юқорисида оқ рангда сулс хати билан Юсуф сурасининг 101 – ояти ёзилган. (5 сурат) 
5-surat.jpg
الْأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآَخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан (бошлайман).
 «Парвардигорим, менга подшоҳликни ато этдинг, яна барча тушларнинг таъвил-таъбирларидан таълим бердинг. Эй осмонлар ва ерни яратган зот, дунёю охиратда Ўзинг ҳожамдирсан. (Умрим битиб, сен Ўзинг белгилаб қўйган ажалим етганида) мусулмон ҳолимда жонимни олгин ва мени ҳам солиҳ бандаларинг қаторига қўшгин».
Катта ҳажмда куфий хатида эса:

  الله -  Аллоҳ  ва  الله اكبر  - “Аллоҳ буюкдир”
 
ёзувлари битилган.
Албатта, бир мақола ҳажмида  миноралар тўғрисида батафсил тўхталиб ўтишнинг имкони йўқ, лекин шундай бўлсада, миноралар тўғрисида оз бўлсада  маълумотлар беришни жоиз топдик. Юқоридаги ёзувлардан кўриниб турибдики, миноралар ҳам кўк гумбазли осмонга туташган ҳолда, Аллоҳга ҳамду сано ва ибодат рамзидир.


Беҳрўз Маруфий,
тарихчи-филолог


суратларга шарҳ
1.    Самарқанд. Улуғбек мадрасаси минораси. 1918 й.
2.    Самарқанд.Улуғбек мадрасаси минораси
3.    Самарқанд. Шердор мадрасаси минораси
4.    Самарқанд. Амир Темур жомеъ масжиди минораси
5.    Самарқанд. Гўри Амир мақбараси минораси
Last Updated on Saturday, 09 January 2010 10:49
 
Вечная музыка гончарного круга PDF Print E-mail
Written by Administrator   
Monday, 23 November 2009 10:38
There are no translations available.

Все из глины вышло и к глине вернется.
(Восточное изречение)

На улице Иттифак, в Самарканде, живет усто Умар. Мастер Умар, художник-керамист Умар Джуракулов, сын усто Джуракула сына усто Кабила, сына усто Кози, сына усто Одино, сына усто Науруза-Косогара, сына усто...
Чуть ли не со времен Тимура из поколения в поколение передают в этой семье мастерство кулолов, или кулолгаров, иначе — гончаров.
На воротах дома № 91 зеленые керамические круги, словно глаза, открытые на глиняную улочку, купола мавзолеев, на площадь Регистана и далекие холмы Афрасиаба...
Усто Умар встречает гостей спокойно и немногословно, как бы давая возможность осмотреться и привыкнуть. Навес, увитый лозой, гроздья винограда, прозрачные от солнца, ковры и пестрые подушки на полу, расписные сундуки — двор и старая половина дома остались за стенами мастерской, но не исчезли, не забылись: мастерская была их продолжением. На полу, на полках теснились блюда, игрушки, хумы, чайники — все то, чему место в жилище или на дворе, в хозяйстве.
Усто Умар обвел взглядом свой домашний музей, переставил на свободную полку стадо игрушечных верблюдов и достал глиняную дощечку, уставленную фигурками.
— Смотрите, — сказал мастер, — это мой отец лепит хум. Кувшин на 150 литров! А это мой дед обрабатывает тандыр...

Last Updated on Wednesday, 25 November 2009 14:22
Read more...
 
АНАТОЛИЙ ПОЛЯНЦЕВ: «НИКОГДА НЕ ГОНЯЛСЯ ЗА ДЕНЬГАМИ… PDF Print E-mail
Written by Administrator   
Monday, 16 November 2009 14:40
There are no translations available.

Высокого, седовласого, но всегда подтянутого и с добродушной улыбкой на лице Анатолия Полянцева сотрудники самаркандских музеев и архитектурных памятников знают хорошо. Его ценят и уважают как хорошего человека, профессионального архитектора-дизайнера и художника. Работники музеев с любовью и уважением называют его Толик-ака. Сегодня мы расскажем о человеке, благодаря таланту которого оживали многие яркие страницы нашей истории...
В связи с 615-летим со дня рождения великого ученого и государственного деятеля Мирзо Улугбека, на площади Регистан, в медресе, носящим его имя, планировалось создать экспозицию «Градостроительная и научная деятельность Мирзо Улугбека». В ходе подготовки был собран колоссальный объем материалов, однако авторы экспозиции никак не могли найти удачное архитектурно-дизайнерское решение для воплощения своей идеи...
Last Updated on Tuesday, 17 November 2009 14:10
Read more...
 
Кто стремится к знаниям, к тому и рай стремится PDF Print E-mail
Written by Administrator   
Wednesday, 04 November 2009 15:36
There are no translations available.

Обзор надписей на архитектурных памятниках ансамбля Регистан, посвященных знаниям, просвещению и ученым.

Медресе Улугбека, Шер-Дор и Тилля-Кори, составляющие  ансамбль Регистан,  заслуженно считаются уникальными архитектурными памятниками эпохи восточного Ренессанса. Эти шедевры средневекового зодчества по праву можно считать и памятниками  письменной культуры наших предков. На фрагментах этих величественных сооружений можно встретить тысячи надписей на арабском языке и языке фарси, олицетворяющих собой проникновенные глубоким смыслом аяты из священного Корана, хадисы пророка Мухаммеда относительно всех сторон бытия и мироздания. Значительная часть этих текстов посвящена значению образования, просвещения. Культ знаний испокон веков считался на востоке священным. Наверное, неслучайно, что преобладающая часть надписей, посвященных знаниям, встречается в медресе Улугбека. Это высшее учебное заведение было построено великим астрономом и правителем для развития фундаментальных наук и в свое время было признано академией. На главном портале медресе Улугбека читаем:
Верхняя белая надпись.

 

و الجدير ان يقال في شانه هذا بصائر للناس و هدي و رحمة لقوم يوقنون و قد وفق لبناء هذه المدرسة العرا السلطان ابن السلطان ابن السلطان باني مباني العلم و الاحسان مغيث الدنيا و الدين اولغبيك كوركان ارسي الله تعالي بنيان ايوان سلطنته و اسني اساس دكان مملكته و يعمرنا في قطان هذه المدرسة الرفيعة ذكر لسان اليقين  سلام عليكم طبتم فادخلوها خالدين  في سنة عشرين ثمانمأية.


«Сие  есть просветление для (душ) людей. Стезя прямая и (господня) милость для убежденных в своей вере» (сура 45 «Ал-жосия» аят 20) сказано достойно. Творитель здания знаний и творений, помощник настояний земных и религии Султан ибн Султан ибн Султан Улугбек Гураган  построил это святилище знаний. Да поможет Аллах ему достойно и с честью править государством. Пусть (Аллах) продлит нам жизнь, чтобы  мы удостоились жить в этих высоких худжрах. «… Мир Вам! Вы делали! Вступите же сюда и оставайтесь здесь навеки!». Дата восемьсот двадцатый год (хиджры) 820.»


Надписи, посвященные знаниям, встречаются не только на главном портале медресе Улугбека. Изречения, посвященные этой теме можно прочитать над дверями худжр (келий), на фасадах внутренних порталов всех трех медресе, на мраморных облицовочных плитах составляющих ансамбль Регистан. Многие из них повторяются многократно. Необходимо отметить и то, что значительная часть текстовых фрагментов выполнена в неповторимом каллиграфическом стиле.
Цель данной статьи – сконцентрировать и обобщить в одной публикации  надписи на всех памятниках архитектурного ансамбля Регистан, посвященные знаниям, просвещению, образованию. Основой для подготовки данной статьи послужил объемный научно-исследовательский труд «Надписи архитектурного ансамбля Регистан», над которым в течение трех лет (2006-2008) работала большая группа специалистов под руководством директора самостоятельной дирекции по реставрации и использованию ансамбля Регистан Курбана Хасанова (ныне покойного) и его заместителя Бехруза Маруфи...
Read more...
 
  • «
  •  Start 
  •  Prev 
  •  1 
  •  2 
  •  3 
  •  4 
  •  5 
  •  6 
  •  7 
  •  8 
  •  Next 
  •  End 
  • »


Page 1 of 8
Home History