Bayroq estafetasi «Bir Vatan, bir el, bir bayroq» shiori ostida harakatlanmoqda, Registon maydonidan Kuksaroy maydoniga yetib keldi.

Birlik va vatanparvarlik ramzi aholi va jamoatchilik vakillari tomonidan kutib olindi. Tantanali marosimdan so'ng bayroq Samarqand tumanidagi Xo'ja Ahror Vali majmuasi oldidagi maydonga yuborildi, u yerda xalq birligi va hamjihatligiga bag'ishlangan bayram tadbirlari davom etmoqda.

Ulug‘bek madrasasi va Tillakori madrasasida doimiy muzey ekspozitsiyalarini yangilash hamda ichki qismlarini restavratsiya qilish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar yakuniga yetdi. Yangilangan ekspozitsiyalar Samarqand va Temuriylar davrining tarixiy-madaniy merosini zamonaviy va chuqur tahlil asosida talqin etib, o‘sha davrda Samarqand ilm-fan, ta’lim va san’atning yirik markazlaridan biri bo‘lganini yana bir bor yodga soladi.

Ulug‘bek madrasasida Beruniy, Ibn Sino, Mirzo Ulug‘bek, Ali Qushchi kabi allomalarning 50 dan ortiq noyob qo‘lyozmalari, XV asrning buyuk astronomi va ma’rifatparvari sifatidagi Ulug‘bek faoliyatini yorituvchi ilmiy asbob-uskunalar va tarixiy materiallar namoyish etilgan. Tillakori madrasasidagi ekspozitsiya esa Registon ansamblining shakllanish tarixi va uning me’moriy go‘zalligini ochib beradi. Ekspozitsiya raqamli rekonstruksiyalar va interaktiv elementlar bilan boyitilib, tomoshabinga tarixni yanada jonli his etish imkonini yaratadi. Aksariyat eksponatlar fransuz va o‘zbekistonlik restavratorlar hamkorligida qayta tiklandi.

Yangilangan muzey makonining dizayni Fransiyaning Wilmotte & Associés me’moriy byurosi tomonidan ishlab chiqilib, unda Sharq an’analarining betakror ruhi zamonaviy muzeyshunoslik talablariga uyg‘un tarzda mujassam etilgan.

1-noyabr oqshomida Samarqandda mashhur fransuz bastakori va YUNESKO’ning Ezgu niyat elchisi Jan-Mishel Jarrning katta konserti bo‘lib o‘tdi.

Nur, musiqa va Registon me’morchiligi uyg‘unlashgan bu ulkan audiovizual tomosha YUNESKO va O‘zbekiston Madaniyat va san’atni rivojlantirish jamg‘armasi ko‘magida tashkil etildi. Uch madrasa devorlari zamonaviy san’at va qadimiy meros tutashgan jonli tasvirga aylandi — bu uyg‘unlik asrlar va madaniyatlar o‘rtasidagi betakror hamjihatlikni aks ettirdi.

Samarqand aholisi va mehmonlari uchun ochiq tarzda o‘tgan ushbu konsert YUNESKO Bosh konferensiyasining 43-sessiyasi madaniy dasturining markaziy tadbiriga aylandi. Bu yorqin kecha yana bir bor O‘zbekistonning an’ana va innovatsiyalar o‘rtasida ko‘prik bo‘lib, tarix va san’atning yagona ohangda jaranglashiga imkon beruvchi maskan ekanini namoyon etdi.

Samarqandda, Registon majmuasida ustki qismi marmar bilan uralgan katta dahma (sag'ana) bor. Ko'p sayyohlar bu sag'anaga kim dafn qilingani bilan qiziqadi. Bundan tashqari dahma ustiga bir nechta qabr toshlari ham qo'yilgan.

Shayboniylar dahmasi davlat muhofazasidagi ko'chmas mulk obektlari milliy ro'yxatiga kiritilgan o'rta asrlardagi me'moriy yodgorlik hisoblanadi. U 16 asrda qurilgan va hozirda Registon majmuasida joylashgan.

Dastlab, mehr Sulton xonimning ko'rsatmasi bilan Shayboniyxon madrasasi hovlisida joylashgan qabrlar baland holda marmardan qilingan alohida oilaviy dahmaga o'tkazilgan. Bibixonim jome masjidiga olib boradigan yo'l ochilgandan keyin maqbara 70-80 metrlar janubi-Sharq tomonga ko'chirilgan. Uni avval egallab turgan maydoni ham ancha qisqargan. 1960-1962-yillarda shaharning qayta ta'mirlanishi natijasida maqbaraning o'rni ikkinchi bor ko'chirilgan va u Registon maydonidan joy olgan.

Birinchi bo'lib bu erga 1504 yilda shahid bo'lib vafot etgan Maxmud Sulton dafn etilgan. 1509 yilda esa Muhammad Shayboniyning onasi Oqqo'zibegimning jasadi Buxorodan bu erga olib kelingan. 1510 yilda Muhammad Shayboniyning o'zi, 1511 yilda - Mahdiy, Xamza i Abulxayr sultonlar, 1514 yilda - Muhammad Temur Sulton, 1526 yilda - Yodgor Sulton, 1530 yilda – Shoh Sulton xonim, 1535 yilda - Shahribonu xonim, 1545 yilda - qutlug'Muhammad Sulton, 1586 yilda - Suyunch Muhammad Sulton va boshqa Shayboniy Sultan va malikalar bu erda dafn etilgan.

Ma'lum vaqt Shayboniylar davlati poytaxti bo'lgan Samarqandda bu sulola hukmronligi davrida madaniy hayot gurkirab rivojlandi.

Shayboniylar me'morchilikka katta e'tibor qaratishdi va bu davrda bir qator inshoatlarni qurishdi. Bu borada nafaqat sulola vakillari, balki yana salmoqli sarmoya sohiblari ham o'zlarini namoyon etishdi. Masalan, Samarqandda Muhammad Shayboniy nomi bilan bog'liq Xoniya, Abu Said Kalbobo, Ko'kaldosh va mehr Sultonxonim madrasalari qurildi. Bu davrda alayki Ko'kaldosh masjidining marmar minbari (1528), juvonmard Alixon hammomi (1574), qozi soqiy madrasasi qad ko'tardi. Shayboniylar hukmronligi davrida bu sulola vakillari fan va madaniyat rivojida katta rol o'ynadi. Eng muhimi, ularning o'zlari juda bilimdon insonlar bo'lishgan.

Muhammad Shayboniyxon, Kuchkunchixon, Ubaydullaxon, Abdullaxon II, Abdulazizxan kabi Shayboniy xonlar turkiy va forsiy tillarda she'rlar yozishgan. Ular diniy va dunyoviy fanlardan yaxshigina xabardor bo'lishgan. Harbiy yurishlar va davlat ishlari orasidagi qisqa tanaffuslarda Shayboniyxon Islom dini va turli fanlarni o'rganib chiqqan, tarixiy va poetik asarlar yozgan. U ko'plab tarixchilarni, shoir va olimlarni o'z qarorgohiga chaqirib olgan. Jumladan, Kamoliddin Binoiy, Muhammad Solih, Mulla Shodi, Fazlulloh ibn Ro'zbekxon kabi xalq e'zozida bo'lgan shoirlar uning qarorgohidan qo'nim topib, o'z asarlarini yaratishgan.

Kamoliddin Bexzod tomonidan chizilgan Hirotni qo'lga kiritgandan keyingi Muhammad Shayboniyxanning portreti xozirgi kungacha saqlanib qolgan.

Asliddin SAFAROV, Registon ansambli gidlar bo‘limi boshlig‘i.

Registon maydonida ilk bor italiyalik afsonaviy tenor Andrea Bochelli konsert berdi. Undan o‘zbekistonliklar bilan birga Rossiya, Ozarbayjon, Yevropa va boshqa davlatlardan kelgan mehmonlar ham bahramand bo‘ldi.

Registon ansambli Samarqand mehmonlari uchun asosiy magnit bo'lib qolmoqda. Rasmiy ma'lumotlarga ko'ra, so'nggi yillarda majmua har yili millionga yaqin sayyohni qabul qilmoqda.

Dunyoning etakchi nashrlari – National Geographic, Lonely Planet va BBC – Registonni Markaziy Osiyodagi eng go'zal va qadimiy tarixiy ansambllardan biri deb atashdi. Samarqandning 2023 yilda «Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti turizm poytaxti» sifatida tan olinishi shaharning xalqaro nufuzini va uning asosiy diqqatga sazovor joyi - Registonni sezilarli darajada oshirdi.

- Ispaniya va Italiyadan kelgan sayyohlar soni o'tgan yilga nisbatan 60 foizga oshdi, - deydi Registon ansambli direktori Xonkul Samarov. - Xitoydan sayyohlar oqimi barqaror o'sib bormoqda va kuzda Indoneziya va Malayziyadan sayyohlar soni sezilarli darajada oshdi.

Ziyorat turizmining o'sishi Umra+ loyihasi bilan bog'liq. Yozda Samarqand delegatsiyasi Indoneziyaga tashrif buyurib, turizm vazirligi va din ishlari qo'mitasi bilan shartnomalar imzoladi. Madaniy dastur doirasida al-Buxoriy ziyoratiga bag'ishlangan, Indoneziyalik va O'zbekistonlik san'atkorlar ishtirokida spektakl namoyish etildi. Natija uzoq davom etmadi: Malayziya va Indoneziyadan charter reyslari ziyoratchilarning yangi guruhlarini olib keldi. Rossiya va Qozog'istondan kelgan sayyohlar orasida ijobiy dinamika sezilarli.

Samarovning so'zlariga ko'ra, majmua hududida sayyohlar uchun bir qator qo'shimcha qulayliklar yaratilgan. Uchala madrasada ham – Ulug'bek, Sherdor va Tillakorida tarixiy ekspozitsiyalar ochilgan. Bu yerda XV-XVII asrlarda madrasada ta'lim va ilmiy faoliyat qanday olib borilganligi haqida batafsil ma'lumot berilgan. Sayyohlar o'sha paytdagi atmosferani his qilishlari uchun manekenlardan foydalaniladi.

Bugungi kunda Registonda 12 ta malakali qo'llanma ishlaydi, 12 tilda audio qo'llanma xizmati ishga tushirildi. Ko'p sonli odamlar tufayli ekskursiya paytida shovqinni oldini olish uchun sayyohlarga minigarnituralar beriladi va qo'llanma ma'lumotni faqat mikrofon orqali o'z guruhiga etkazadi. Nogiron tashrif buyuruvchilar uchun davlat standartlariga javob beradigan rampalar o'rnatilgan.

- Majmuaga kuniga o'rtacha 3500-4000 kishi tashrif buyuradi, – davom etadi X. Samarov. - Chet ellik sayyohlar uchun kirish chiptasi narxi 100 ming so'm, O'zbekiston fuqarolari uchun 15 ming so'm, maktab o'quvchilari uchun 10 ming so'm. O'zbekiston maktab o'quvchilari uchun ijtimoiy tashabbus sifatida seshanba va juma kunlari kirish bepul.

Turistlarning mazmunli dam olishlari uchun majmuada qo'shimcha tadbirlar ham tashkil etiladi. Har kuni soat 20:00 dan 21:00 gacha Samarqand qo'shiqlari va rang-barang yorug'lik effektlari namoyish etiladi. Shundan so'ng, soat 21:00 dan 21:30 gacha tashrif buyuruvchilarga zamonaviy 3D shou taqdim etiladi.

Muhammaddier NARINOV.

Samarqand Gazetasi